اجتهاد در عصر حاضر

3 فوریه

اجتهاد در عصر حاضر دکتر احمد نعمتی

سپاس خدایی را که با تفقه و اجتهاد در مقاصد شرع ، چگونه زیستن را به ما آموخت ، و درود و سلام بر خاتم پیامبران که مشعل فروزان هدایت را فر راه ما برافروخت ، و درود بر آل و یارانش ، بر مجتهدان غیور و فقیهان مجاهد که با تلاش و کوشش در دین ، احکام شریعت را از سرچشمه ی پاک نبوی استخراج و میراث بزرگ فقه و حقوق اسلامی را هماهنگ با مقتضیات زمان و پیشرفت تمدن به جامعه ی بشری عرضه نمودند که تا جهان برپاست ، در هر دیاری که ثقافتی پای گیرد ، از دوحه ی آن درخت پربار شریعت پیوند خورده و از سرچشمه ی فیاض آن سیراب گشته است.

دانشمندان اسلامی از دیرباز به وجود اجتهاد و مجتهدان در هر عصر و زمانی تأکید فراوان داشته اند ، زیرا که در مواجه با مشکلات و پرسش های نو جز با إحیای سیستم اجتهاد نمی توان به نیرومند کردن شریعت دل بست. واضح است شریعت الهی که از جانب خداوند علیم و حکیم صادر شده ، یک امری ثابت و محتاج باز سازی نیست ، این فهم و ادراک ما از شریعت است که مدام نیاز به إحیا و بازسازی دارد ، به دلیل اینکه پرسش های هر عصری فرزند و زاینده ی آن عصرند و قبل از بلوغ علمی زمانه ، پاسخ آن پرسش ها بر خاطر کسی جز معصوم عبور نخواهد کرد. فقه و اجتهاد پویا خواهان این است که ما از قفس تنگ تقلید پا بیرون نهیم و آراء و نظرات گذشتگان را از نظرگاه نقد بنگریم. امروز نیازمند عناصر و اصولی هستیم که بتواند زندگی ما را پیوسته الهی کند و به قضایای جدید و مسائل مستحدثه پاسخگو باشد.

تاریخ هر علمی ، آگاهی از پیدایش، رشد ، تکامل و فراز و فرودهایی است که آن علم در طول زمان با آن مواجه است. علم فقه و دستگاه إفتاء و اجتهاد نیز از این قانون مستثنی نیست ، از این رو دانشمندان علوم اسلامی در سال های اخیر به بحث درباره ی سیر تطوّر فقه ، إحیای فکر دینی ، انطباق دین با مقتضیات زمان ، نوگرایی دینی ، پروتستانیزم اسلامی ، اجتهاد پویا ، تغییر فتوای شرعی بر حسب زمان و مکان و … سروکار دارد. این ترکیب ها حکایت از آن دارد که دانشمندان اسلامی و فقیهان بیداری اسلامی ، گرایش های نو و نگاه های متفاوت به مقوله ی دین و فهم شریعت دارند ، لذا آگاهی ما به دوران های مختلف فقه اسلامی ، ما را از ریشه های عمیق این علم ، تلاش توان فرسای مجتهدان در مسیر رشد و بالندگی آن ، علل شتاب آن در برخی از عصور و رکود آن در دوره های دیگر در فهم تازه ی آنان ، آگاهی خواهد بخشید.

هرچه می خواهد دل تنگت بگو

ادامه مطلب را ملاحظه فرمائید

فقیهان نواندیش با رویکرد تغییر فتوا بر حسب عناصر و عوامل مشروع خواسته اند تا چهره ی جذاب و قابل قبول شریعت را به گروه های متجدد و تحصیل کرده ی جامعه ارائه دهند ؛ یعنی آموزه های دینی را با یافته های علمی و تجربی بشری سازگاری بخشند.

     خصیصه ی اجتهاد پویا باعث می شود تا اندیشه های اسلامی در قالب های ثابت زمان متحجر نگردد و فهم دینی و قوانین و احکام شریعت به صورت سنت های راکد و تعبدهای موروثی و اعمال تکراری و بی روح در نیاید و در راستای تغییرات اوضاع اقتصادی ، اجتماعی ، سیاسی ، مقتضیات زندگی و … از حرکت باز نایستد و با زمان و زمینه ی جدید بیگانه نگردد ، بلکه عاملی باشد که طرز تفکر اسلامی را پیشاپیش زمان ، همواره حرکت و کمال بخشد که نه تنها از زمان عقب نیفتد ، بلکه زمان را در تطبیق احکام اسلامی در مسیر احتیاجات نوین به جلو براند و پاسخگو به خواسته های هر عصر و زمان گردد.

     اگر چه اجتهاد و سیستم إفتاء قرن ها پس از سقوط بغداد و عصر ممالیک بر اثر سیاست های حاکم و یا بعضی از مصالح خیرخواهانه تا حدودی دچار رکود گردید و سالیان متمادی غیر از فتوای ائمه ی اربعه ، چندان به کندوکاو در مسائل فقهی پرداخته نمی شد ، ولی گذشت زمان و عوامل تغییر فتوا چنان وضعی را نامیمون بل ناممکن گردانید تا جایی که توقف به سدّ باب اجتهاد را فاجعه و توطئه ی علیه اسلام و شریعت تلقی نمودند. با نگاه به تاریخ می یابیم که فرهیختگانی همچون امام محمد غزالی ، شاطبی ، شهرستانی ، ابن تیمیمه ، نووی ، عز بن عبدالسلام ، شوکانی ، دهلوی ، عبده ، رشیدرضا و شلتوت پیوسته از منادیان فتح باب اجتهاد می بودند تا انجا که شیخ سیوطی در ردّ قائلین به سدّ باب اجتهاد ، کتاب ارزشمند خود را با این عنوان نوشت :(الردُّ علی من أخلد إلی الأرض و جهلَ أنّ الإجتهاد فی کل عصر فرض). امام شافعی (رحمه الله) با بیان (إذا صحّ الحدیثُ فهو مذهبی) ، قلم صحت بر فتح باب اجتهاد در هر عصری نهاد. ابن صلاح شهرزوری در کتاب ادب «الفتیا» و امام نووی در آغاز «شرح المهذّب» و ابن حاجب در «مختصر منتهی» با اختلاف الفاظ چنین عبارتی را بیان داشته اند:(لا یجوز عقلاً خلوُّ العصر عن مجتهدٍ لأنّ الإجتهاد فرض کفایه و الخلوُّ عنه یستلزمُ إتّفاق الأمه علی الباطل).

      استاد دکتر قرضاوی در کتاب «الإجتهاد فی الشریعه الإسلامیه» و کتاب فقه الزکاه می گوید:(من با کسانی که بر روی مسائل قدیمی تعصب خشک و خالی دارند و گمان می برند که هیچ امامی بعد از ائمه ی اربعه و هیچ اجتهادی بعد از قرون اولیه و هیچ علمی به جز آنچه در کتب پیشینیان است ، وجود ندارد ، همراه و همگام نیستم و رنگ زرد کتاب های قدیمی و کثرت چاپ آنها مانع نمی شود که غوّاص آسا به قعر دریای پژوهش نروم و بون تعصب به استخراج مروارید احکام نپردازم:(کلُّ أحدٍ یُوخذ من کلامه و یُردّ إلّا رسول الله(صلی الله علیه و سلم).

     البته نباید فراموش نکرد که تواناسازی فقه و دستگاه اجتهادی برای حضور در عرصه ی زندگی پیچیده ی امروز ، کار حساس ، ظریف و پر مخاطره ای است ، لذا باید با بصیرتی برخاسته از احاطه بر تمام جوانب فقه و انگیزه های خالص به پیش رفت و از روی فهم به مقاصد تشریع و روح دین ، مذاق شریعت را چشید و با تکیه بر میراث پر مایه ی هزارساله ی فقه و شریعت به کار بازنگری و بازسازی آن پرداخت.

     کم نبودند دین باوران مخلص و مجاهدانی که با ایستادگی در برابر جمود و واپس گرایی در جهت إحیای دین کمر همّت بستند و با خرافه ها و عادت های ناروا و بینش های تنگی که شریعت را از حیات و کارآیی می انداخت ، به جنگ برخاستند ؛ اگر چه بعضاً به جرم دفاع از حق و شریعت مورد تفسیق و تکفیر دنیاخواهان و جاهلان متهتک قرار می گرفتند.

   در حوزه ی تفکر اسلامی دو آفت خانمان سوز وجود داشته و دارد ؛ یکی تأویل و التقاط و دیگری جمود و تحجر. وجه مشترک این دو آفت این است که هر دو از وحی الهی به نفع برداشت های محدود و اهوای بشری اظهار نظر می کنند ؛ یکی چنان میدان را باز می کند که مرزهای احکام و ارزش های الهی را می شکند و حرام های خدا را حلال می کند و دیگری به تناسب بینش محدودی که دارد ، چندان عرصه را تنگ می گیرد که بسیاری از حلال های خدا را حرام می پندارد و نتیجه ی هر دو جریان در راستای تضعیف دین خداست.

     اسلام مقررات خود را به دو قسم متمایز و جدا از هم تقسیم می نماید : مقررات ثابت و مقررات متغیر.

     مقررات ثابت : احکام و قوانینی است که به اقتضای نیتازمندی های طبیعت یکنواخت و ثابت انسان وضع شده است ، به نام دین و شریعت.

مقررات متغیر : احکام و قوانینی است که جنبه ی موقتی ، محلی و اختصاصی داشته و با اختلاف طرز زندگی اختلاف پیدا می کند. این بخش با پیشرفت تدریجی مدنیت و حضاره و تغییر و تبدیل قیافه ی اجتماعات و به وجود آمدن روش های تازه و از بین رفتن روش های کهنه قابل تغییر و به حسب مصالح مختلف زمان ها ، مکان ها ، عرف ها و عادت ها ، و … اختلاف پیدا می کند.

     امروزه عوامل زیر در عمل اجتهادی فقیهان تأثیری به سزا دارند:

1- دگرگونی ارزش های اخلاقی

2- شرایط جغرافیایی و محیطی

3- پیشرفت و تحول در علم و تکنولوژی

4- تغییر نیازها و ضرورت ها بر حسب مقتضیات زمان

     برای پویا کردن اجتهاد و توانایی های آن ، پیشنهادات زیر ضروری به نظر می رسند:

1- سیستمی کردن اجتهاد : یعنی نگاه مجتهد به دین ، مجموعه ای هماهنگ و در ارتباط با هم باشند.

2- تجدید نظر نسبت به منابع اجتهاد : توجه به احادیث صحیح و پیراستن تفاسیر از اسرائیلیات و دوری جستن از اجماع های منافی با روح اسلام و مقاصد شرع

3- تجزیه ی فتوای اجتهادی : احتیاج به تقسیم کار در موارد اجتهادی و به وجود آمدن رشته های تخصصی در فقه ضرورت پیدا کرده است.

4- تشکیل مجمع فقهی جهانی : در دنیای امروز دیگر فکر فردی و عمل فردی در مسئله ی فتوا و اجتهاد ، ارزش چندانی در قانون گذاری ندارد.

5- موضوع شناسی : شناخت درد نیمی از درمان است ، لذا فهم دقیق موضوع استنباط ، نیمی از استنباط را تشکیل می دهد.

6- غنی کردن دستگاه اجتهاد : دستگاه استنباط احکام که اصول فقه  ، قواعد فقهی و دیگر علوم و عناصر اجتهاد را تشکیل می دهد ، در طول تاریخ متکامل و پیشرفته گردیده است ، لذا نباید فقه در قالب حفظ کهن خویش باشد.

7- فقه و پیشرفت علوم : علم و فقه رابطه ی متقابل دارند ؛ فقه فرآورده های علوم را جهت می دهد و رابطه ی انسان ها را با علم صبغه ی الهی می بخشد.

8- تأثیر جهان بینی فقیه بر استنباط او : فقیه باید احاطه ی کامل به موضوعاتی که برای آن فتوا صادر می کند داشته باشد. روش استنباط فقیه گوشه گیر با فقیه وارد در جریانات اجتماعی و مسایل زندگی ، تفاوت بسیار با هم دارند.

مقاله ارسالی دکتر احمد نعمتی برای وب سایت اهل سنت کرمانشاههرچه می خواهد دل تنگت بگو

پاسخی بگذارید

در پایین مشخصات خود را پر کنید یا برای ورود روی شمایل‌ها کلیک نمایید:

نشان‌وارهٔ وردپرس.کام

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری WordPress.com خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

تصویر توییتر

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری Twitter خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

عکس فیسبوک

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری Facebook خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

عکس گوگل+

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری Google+ خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

درحال اتصال به %s

%d وب‌نوشت‌نویس این را دوست دارند: